Het Nationaal Burgerberaad Klimaat presenteerde deze week een advies dat in veel opzichten historisch genoemd kan worden. Ruim honderdzeventig gelote Nederlanders hebben zich maandenlang verdiept in de vraag hoe ons land klimaatverandering het beste kan tegengaan op de onderwerpen voeding, spullen, wonen en vervoer. De uitkomst is verbluffend en hoopgevend. 

Veel van de krachtigste aanbevelingen, met het hoogste draagvlak zijn precies de onderwerpen die raken aan afval, overconsumptie en verspilling. Het beraad spreekt zich met overweldigende steun uit voor stevige systeemmaatregelen die voedselverspilling tegengaan, de levensduur van producten verlengen en de circulaire economie krachtig vooruithelpen.

Zero Waste Nederland ziet in deze aanbevelingen een enorme bevestiging van wat wij al jaren onder de aandacht brengen. Het doet ons goed om te zien dat burgers uit alle lagen van de samenleving zulke duidelijke en ambitieuze keuzes maken.

Vrijwel iedereen wil voedselverspilling krachtig aanpakken

Het meest opvallende signaal uit het beraad is het enorme draagvlak voor het voorkomen van voedselverspilling. Maar liefst zevenennegentig procent van de deelnemers vindt dat er stevige stappen moeten worden gezet. Zij pleiten voor wettelijke aanpassingen en gerichte gedragsinterventies, vergelijkbaar met de verplichtingen die in Spanje al zijn ingevoerd voor supermarkten.

Het beraad benadrukt dat vrijwillige verbetertrajecten niet voldoende zijn om de verspilling in de keten echt terug te dringen. Volgens de deelnemers is een duidelijke rolverdeling nodig, waarin de overheid kaders stelt en supermarkten verantwoordelijk worden gemaakt voor meetbare vermindering van verspilling. Daarmee ontstaat een systeem dat verspilling niet langer als een onvermijdelijk bijproduct ziet, maar als iets dat te voorkomen is met slimme processen en heldere regels.

Negentig procent en meer steunt zeer vergaande maatregelen voor spullen

Een tweede pijler waar het advies in uitblinkt gaat over de manier waarop we spullen produceren, gebruiken en afdanken. Hier klinkt een duidelijke maatschappelijke roep om een eerlijker en duurzamer systeem.

Een universele garantieduur van zes jaar

Vierennegentig procent van de deelnemers is voorstander van een wettelijk vastgelegde garantieduur van zes jaar op apparatuur en andere veelgebruikte producten. Hiermee volgt Nederland het voorbeeld van Schotland waar al een vergelijkbare regel bestaat. Dit betekent dat fabrikanten verplicht worden om producten degelijker te ontwerpen en consumenten langer zekerheid krijgen. De levensduur van producten gaat omhoog en vroegtijdige afdanking wordt tegengegaan.

Een stevig recht op reparatie en een nationaal reparatiefonds

Ook het recht op reparatie wordt door het beraad krachtig ondersteund. Burgers willen dat repareren betaalbaar en toegankelijk wordt. Een voorgesteld reparatiefonds dat de helft van de reparatiekosten vergoedt, moet ervoor zorgen dat het financieel aantrekkelijker wordt om te repareren dan om weg te gooien en nieuw te kopen. Zo wordt de wegwerpeconomie stap voor stap ingeruild voor een economie van behoud en herstel.

Meer dan tachtig procent wil flinke steun voor de circulaire economie

Het beraad is opvallend duidelijk over de noodzaak om de circulaire economie op te schalen. Vierentachtig procent van de deelnemers vindt dat er stevig moet worden geïnvesteerd in circulaire ketens en in bedrijven die grondstoffen opnieuw kunnen verwerken.

In het advies staat een reeks concrete maatregelen die deze transitie mogelijk moeten maken.

Wat er volgens het beraad moet gebeuren voor een circulaire economie met minder verspilling

Verplicht bijmengen van gerecyclede of biobased grondstoffen

De Nederlandse industrie moet verplicht worden om een vast percentage gerecyclede of biobased grondstoffen te gebruiken. Voor plastic wordt een percentage van vijfentwintig tot dertig procent genoemd. Dit percentage moet geleidelijk worden verhoogd zodat hergebruik de norm wordt in plaats van de uitzondering.

Belasting op nieuw plastic en verlaging van belasting op secundaire grondstoffen

Nieuw plastic krijgt een belasting zodat de prijs de werkelijke impact beter weerspiegelt. De opbrengsten worden gebruikt voor innovatie en aanpassingen in de industrie, zodat bedrijven recyclaat beter kunnen verwerken. Tegelijkertijd moet de belasting op secundaire grondstoffen omlaag zodat het prijsverschil tussen nieuw en gerecycled materiaal kleiner wordt.

Heffing op recyclaat van buiten Europa

Bedrijven die hergebruikte grondstoffen importeren van buiten Europa moeten een heffing betalen. Hiermee wordt oneerlijke concurrentie voorkomen en wordt de Europese recyclingketen versterkt.

Een helder landelijk inzamelingsbeleid

Het beraad wijst erop dat er geen landelijk consistent systeem bestaat voor de inzameling van recyclebaar afval. Gemeenten moeten nu kiezen tussen voorscheiden of nascheiden en beide systemen tegelijk zijn niet toegestaan. De vraag waarom dit niet mag wordt nadrukkelijk gesteld. Volgens de deelnemers is een meer uniforme aanpak nodig die zowel duidelijkheid als efficiëntie biedt.

Een Europese aanpak

Volgens het beraad is een Europese aanpak noodzakelijk om voldoende schaal en impact te creëren. Secundaire grondstoffen moeten betrouwbaar beschikbaar zijn in alle landen en het beleid moet grensoverschrijdend worden afgestemd.

Een eerlijkere markt door prijsprikkels op klimaatimpact

Het advies gaat verder dan productie en verwerking alleen. Het pleit voor een prijsstructuur die de werkelijke klimaatimpact van producten zichtbaar en voelbaar maakt.

Een label dat de impact laat zien

De prijs moet worden gekoppeld aan een impactlabel. Hierbij sluit het beraad aan bij het Europese Digital Product Passport dat onder meer repareerbaarheid, hergebruik, levensduur, materialen en CO2-uitstoot inzichtelijk maakt. Producten krijgen een score van A tot en met F.

Belasting op producten met een hoge impact

Producten met label B tot en met F worden trapsgewijs belast waarbij de producent betaalt. De eisen worden jaarlijks aangescherpt zodat producten met een grote impact geleidelijk uit de markt verdwijnen en fabrikanten gestimuleerd worden om duurzamer te ontwerpen.

Teruggeven aan de samenleving

De opbrengsten van deze heffing worden verdeeld via een klimaatbonus voor alle burgers en via innovatiesubsidies voor bedrijven die duurzame producten en productieprocessen willen ontwikkelen. Kleine ondernemers krijgen ruimhartige vergoeding voor de keuringen die nodig zijn voor het label zodat zij niet onevenredig worden belast.

Naar een eerlijke markt voor spullen

Het beraad stelt dat de huidige markt voor spullen niet functioneert omdat vervuilende producten te goedkoop zijn en duurzame alternatieven te duur. De voorgestelde prijsprikkels moeten deze ongelijkheid corrigeren zodat duurzame producten vanzelf aantrekkelijker worden.

Conclusie: Nederland is klaar om af te rekenen met afval en verspilling

Het advies van het Burgerberaad Klimaat laat zien dat burgers bereid zijn tot veel meer dan vaak wordt gedacht. Zij kiezen opvallend uitgesproken voor minder verspilling, voor reparatie boven vervanging en voor een economie die grondstoffen in omloop houdt.

De aanbevelingen zijn vooruitstrevend, krachtig onderbouwd en vaak geïnspireerd door succesvolle voorbeelden uit andere landen. Tegelijkertijd zijn ze praktisch, uitvoerbaar en gericht op samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en samenleving.

Zero Waste Nederland verwelkomt dit advies met open armen. Dit is een belangrijk moment waarin duidelijk wordt dat Nederland klaar is voor beleid dat verspilling echt terugdringt en circulariteit centraal stelt. Wij hopen dat het nieuwe aankomende kabinet en de Tweede Kamer de aanbevelingen serieus en voortvarend oppakken. We zullen ons daar blijvend voor inzetten, zeker nu we weten dat de voorgestelde interventies breed draagvlak hebben in de maatschappij.