Inleiding

Stichting Zero Waste Nederland verwelkomt het voornemen om de Milieukostenindicator (MKI) een verplichte plaats te geven binnen aanbestedingen van grond-, weg- en waterbouwprojecten (GWW). De GWW-sector gebruikt grote hoeveelheden primaire grondstoffen en heeft een aanzienlijke impact op klimaat, biodiversiteit en de leefomgeving. Het is daarom positief dat de overheid duurzaamheid structureel wil verankeren in publieke aanbestedingen.

Wij zien de MKI als een waardevol instrument om de milieu-impact van materialen inzichtelijk te maken. Tegelijkertijd vraagt de transitie naar een circulaire economie om meer dan het optimaliseren van materiaalkeuzes. De grootste milieuwinst wordt bereikt door grondstoffengebruik te voorkomen, bestaande infrastructuur langer te benutten en veilige, hoogwaardige materiaalcycli te realiseren.

Vanuit die visie doen wij de volgende aanbevelingen.

1. Gebruik de MKI als onderdeel van een bredere circulaire strategie

De MKI is een belangrijk hulpmiddel om de milieuprestatie van materialen te vergelijken. Tegelijkertijd bestaat het risico dat de aandacht vooral uitgaat naar het kiezen van materialen met een lagere milieu-impact, terwijl de totale hoeveelheid gebruikte materialen nauwelijks afneemt.

Vanuit de circulaire economie is juist de R-ladder leidend. Strategieën als voorkomen van materiaalgebruik (Refuse en Rethink), verminderen van grondstoffengebruik (Reduce), levensduurverlenging (Reuse, Repair en Refurbish) en hoogwaardig hergebruik leveren vaak aanzienlijk meer milieuwinst op dan uitsluitend het vervangen van materialen.

Wij adviseren daarom om de verplichte toepassing van de MKI nadrukkelijk te verbinden aan deze hogere circulaire strategieën. De MKI zou niet het einddoel moeten zijn, maar een hulpmiddel binnen een bredere afweging waarin grondstoffenbesparing centraal staat.

2. Stimuleer renovatie en levensduurverlenging

Een belangrijk onderdeel van circulair bouwen is het zo lang mogelijk benutten van bestaande infrastructuur.

Waar technisch en maatschappelijk verantwoord verdient renovatie of aanpassing van bestaande infrastructuur vaak de voorkeur boven volledige vervanging. Hiermee worden niet alleen primaire grondstoffen bespaard, maar ook de milieu-impact van productie, transport en aanleg voorkomen.

Wij adviseren daarom om opdrachtgevers expliciet te stimuleren om bij projecten eerst te onderzoeken of renovatie, onderhoud of levensduurverlenging mogelijk is voordat wordt gekozen voor sloop en nieuwbouw.

3. Stuur sterker op circulair ontwerp

De circulaire prestaties van infrastructuur worden niet alleen bepaald door de gekozen materialen, maar al in de ontwerpfase.

Wanneer infrastructuur wordt ontworpen met oog voor toekomstige aanpassingen en hergebruik, kunnen materialen aan het einde van hun levensduur veel beter worden teruggewonnen en opnieuw worden toegepast. Dit voorkomt onnodig grondstoffenverlies en vergroot de circulaire waarde van projecten.

Wij zien daarom kansen om binnen aanbestedingen sterker te sturen op circulaire ontwerpprincipes, zoals:

• ontwerpen voor losmaakbaarheid;
• ontwerpen voor aanpasbaarheid;
• standaardisatie waar passend;
• documentatie van toegepaste materialen ten behoeve van toekomstig hergebruik.

4. Stimuleer hoogwaardige toepassing van secundaire materialen

De circulaire economie vraagt om een zo hoogwaardig mogelijke inzet van secundaire grondstoffen.

Daarbij verdienen materiaalstromen met een grote milieu-impact bijzondere aandacht. Beton is wereldwijd één van de meest impactvolle bouwmaterialen. Hoogwaardig hergebruik van beton en verdere ontwikkeling van circulaire betonketens kunnen daarom een belangrijke bijdrage leveren aan de verduurzaming van de GWW-sector en het terugdringen van de vraag naar primaire grondstoffen.

Wij adviseren om hoogwaardige toepassingen van secundaire materialen actief te blijven stimuleren, waarbij kwaliteit en toekomstige herbruikbaarheid centraal staan.

5. Circulair betekent ook gifvrij

Een circulaire economie is alleen duurzaam wanneer materiaalcycli niet leiden tot de verspreiding van schadelijke stoffen.

Zero Waste Nederland vraagt daarom nadrukkelijk aandacht voor de kwaliteit en veiligheid van secundaire materialen die in de GWW worden toegepast. Materialen die schadelijke stoffen bevatten kunnen op korte termijn bijdragen aan grondstoffenbesparing, maar tegelijkertijd nieuwe milieuproblemen creëren wanneer verontreinigingen langdurig in bodem en grondwater terechtkomen.

In dat kader vragen wij bijzondere aandacht voor de toepassing van bodemas uit afvalverbrandingsinstallaties in infrastructurele werken. Diverse Europese milieuorganisaties hebben hiervoor recent gezamenlijk de alarmbel geluid en de Europese instellingen opgeroepen terughoudend te zijn met het beschouwen van dergelijke reststromen als circulaire oplossing. Ook Zero Waste Nederland onderschrijft deze oproep. Circulariteit mag nooit betekenen dat vervuiling een tweede leven krijgt.

Wij adviseren daarom om bij de verdere ontwikkeling van circulair bouwen niet uitsluitend te sturen op milieu-impact of herkomst van materialen, maar ook expliciet aandacht te besteden aan de aanwezigheid van schadelijke stoffen en de veiligheid van materiaalcycli. Een werkelijk circulaire economie is immers ook een gifvrije circulaire economie.

6. Kijk verder dan de MKI-score alleen

Geen enkel instrument kan alle aspecten van circulariteit volledig afdekken. De MKI vormt daarop geen uitzondering.

Om te voorkomen dat optimalisatie uitsluitend plaatsvindt binnen bestaande lineaire materiaalstromen, adviseren wij de MKI steeds te bezien in samenhang met bredere circulaire doelstellingen, waaronder:

• vermindering van het absolute grondstoffengebruik;
• toepassing van de R-ladder;
• renovatie en levensduurverlenging;
• circulair ontwerp;
• hoogwaardige toepassing van secundaire materialen;
• veilige en gifvrije materiaalcycli.

Hiermee wordt voorkomen dat uitsluitend wordt gestuurd op een lagere milieu-impact van nieuwe materialen, terwijl de grootste winst vaak ligt in het voorkomen van nieuw materiaalgebruik.

Conclusie

Zero Waste Nederland ondersteunt de ambitie om milieuprestaties in GWW-aanbestedingen verder te versterken. De verplichte toepassing van de MKI kan hieraan een belangrijke bijdrage leveren.

Om de transitie naar een werkelijk circulaire GWW-sector te versnellen, adviseren wij de MKI nadrukkelijk te positioneren als onderdeel van een bredere circulaire benadering. Dat betekent sturen op preventie, grondstoffenbesparing, renovatie, levensduurverlenging, circulair ontwerp, hoogwaardige toepassing van secundaire materialen én veilige, gifvrije materiaalcycli.

De grootste winst voor klimaat, grondstoffen en leefomgeving wordt immers niet alleen bereikt door betere materialen te kiezen, maar vooral door minder primaire grondstoffen nodig te hebben en ervoor te zorgen dat de materialen die wél worden toegepast ook veilig zijn voor mens en milieu.